5 - خسروداد و واقعه 17 شهریور میدان ژاله

جلسه‌ شورای عالی امنیت ملی بعد از راهپیمایی عظیم 16 شهریور، در ساعت‌ 20 روز 16 شهریور با حضور نخست‌وزیر شریف امامی، امیرخسرو افشار وزیر امور خارجه‌، ارتشبد ازهاری‌ رییس‌ ستاد بزرگ‌ ارتشتاران‌، سپهبد ناصر مقدم‌ رییس‌ ساواک‌، سپهبد احمدعلی‌ محققی‌ فرمانده ‌ژاندارمری‌، سپهبد صمدیان‌پور رییس‌ کل‌ شهربانی‌، سپهبد برومند جزی‌ رییس‌ اداره دوم ارتش‌، سپهبد علیمحمد خواجه‌نوری‌ رییس‌ اداره‌ سوم‌ ارتش‌ و ارتشبد عباس قره‌باغی‌ وزیر کشورتشکیل‌ شد.و تصمیم به اعلام حکومت نظامی در هفدهم شهریور گرفت. با توجه به اخذ تصمیم در ساعات پایانی شب، امکان اطلاع رسانی وسیع میسر نگردید و از ساعت 6 صبح بود که حکومت نظامی رسما اعلام شد به همبن دلیل تعدادی زیادی از مردم از حکومت نظامی بی خبر ماندند و گروهی از تظاهر کنندگان به رهبری روحانی به نام نوری در میدان ژاله گرد هم آمدند.

از حدود ساعت هفت صبح، میدان ژاله پر از جمعیت شده بود. ساعت 7:30 عملا جایی در خود میدان نبود.

اما جمعیت همچنان به طرف ژاله سرازیر بود. حدود ساعت 7:30 یکی از فرماندهان نیروهای نظامی که بخشی از میدان را گرفته بودند با بلندگوی دستی از جمعیت خواست تا متفرق شوند. فرمانده در سخنانش گفت که دولت از ساعت 12 شب در تهران حکومت نظامی اعلام کرده و تجمع بیش از سه نفر ممنوع است.

حدود 10 دقیقه بعد مجددا آن سخنان را تکرار کرد اما جمعیت وقعی ننهاد. همان فرمانده فرمان آماده‌باش به نیروهای تحت امرش را صادر کرد. تمام مدت مردم در رویای دوشنبه و پنجشنبه بودند. غایت تصور بسیاری آن بود که مثل شب‌های ماه رمضان حداکثر چند تیر هوایی ممکن است شلیک شود و پرتاب گاز اشک‌آور انجام گیرد

فرماندهان نظامی چندبار با بلندگو از مردم خواستند که متفرق شوند و وقتی با *بی‌تفاوتی مردم روبه‌رو شدند، به سوی آنان آتش گشودند. گلوله‌باران توسّط نظامیان، چند دقیقه بیشتر طول نکشید. **به‌گونه‌ای که خبرنگارانی که ساعتی بعد از حادثه به محل رسیدند، فقط با ماشین‌های آب‌پاشی روبه‌رو شدند که مشغول شست‌وشوی خیابان‌ها بودند

‌عباس ملکی عکاس حاضر در صحنه 17 شهریورمی‌گوید: در بیسیم گفته شد همه را محاصره کنید، تیراندازی شروع شد. من در بین نیروهای نظامی ایستاده بودم. بین مردم هم می‌رفتم، اما آن لحظه وسط نیروهای نظامی بودم. مردم پا به فرار گذاشتند. ***نیروهای نظامی تیرهوایی می‌زدند. مردم وحشت‌زده بودند و هر جا کوچه‌ای یا گذری می‌دیدند فرار می‌کردند. من دیدم که شش نفر روی هم ریخته بودند تا یک نفر فرار کند. مردم تا آن روز در تهران چنین اتفاقی را ندیده بودند.

****تیراندازی چند دقیقه بیشتر طول نکشید اما دیدم که دیگر هیچ کس اطراف میدان نیست. یک نفر یکی از جنازه‌ها را می‌کشید و یک نفر هم، جنازه دیگری را در آغوش گرفته بود

فرمانداری نظامی تهران آمار 87 کشته و 205 مجروح را تأیید نمود. اما مخالفان حکومت، اعلان داشتند که در این روز بیش از 4000 نفر کشته شده‌اند و تعداد کسانی که تنها در میدان ژاله جان باخته‌اند 500 نفر است. *****میشل فوکوفرانسوی که برای پوشش دادن وقایع انقلاب به محل حوادث رفته بود مدعی شد که 4000 تن در این روز هدف گلوله قرار گرفته‌اند. اما سال‌ها بعد آقای باقی طی تحقیقی با توجه به دسترسی‌اش به آمار بنیاد شهید و منابع دیگر تعداد کشته شدگان 17شهریور را 88 نفر ذکر می‌کند که 64 نفر آنها در میدان ژاله کشته شدند.دکتر باهری که در آن وزیر ادگستری بوده است می گوید بنابر گزارش سازمان پزشکی قانونی و سازمان بهشت زهرا مجموع کشته شدگان روز هفدهم شهریور و زخمی هایی که تا روز بیست وششم شهریور فوت کرده اند 126 نفر بوده است

در این روز صحبت از این بود که هلیکوپترهای نظامی نیز از بالا مردم را به گلوله بستند و این کار به دستور خسروداد انجام گرفته است

******گزارش مجله نیوزویک از قیام ۱۷ شهریور

هفته گذشته جمعیتی که پیشاپیش آن نوجوانان و زنان محجبه حرکت می کردند ، در میدان ژاله واقع در مرکز تهران تجمع کردند . آنان که خشمگین از برقراری حکومت نظامی از ساعاتی پیش بودند ، با سر و صدا از دعوت آیت الله نوری که یک رهبر مذهبی است و آنان را به پراکنده شدن ترغیب می نمود ، سرپیچی کرده و سپس به پرتاب سنگ و آجر به سوی سربازان پرداختند .

خیل جمعیت ضمن تحمل دردهای حاصل از شلیک گاز اشک آور ، به تدریج خود را به صفوف سربازان نزدیک ساختند . سربازان تفنگ های نیمه خودکار خود را بالا آورده و تیر هوایی شلیک کردند . اما وقتی دیدند جمعیت به پیشروی خود ادامه می دهد ، تفنگ ها را به سوی آنان نشانه رفتند و جمعیت را پی در پی به رگبار گلوله بستند . تظاهرکنندگان کشته شدند . طبق پاره ای از آمار غیررسمی ، تعداد کشته شدگان یکصد نفر است . این درگیری تاکنون خونین ترین درگیری بوده که در طول مبارزه قدرت به وقوع پیوسته است ؛ مبارزه ای که از نه ماه پیش ایران را در بر گرفته است.

مراجع :

1 - وب سایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی

2 - کتاب فروپاشی ارتش شاهنشاهی ( خاطرات سپهبد پژمان) - نشر نامک

3 - کتاب شب ژنرالها - نشر علمی

تحلیل نویسنده :

فرماندار نظامی تهران در 17 شهریور، ارتشبد غلامعلی اویسی فرمانده نیری زمینی بود و خسروداد که یگان تحت امرش یعنی هوانیروز بخشی از سازمان نیروی زمینی محسوب می شد محال بود بدون مجوز فرماندار نظامی( فرمانده نیرو) بتواند سرخود دستور استفاده از هلیکوپتر را بدهد. ضمن اینکه با توجه به حضور یگانهایی از لشکر 1 گارد و نیز شهری بودن درگیری، عملا استفاده از هلیکوپتر دردی را از فرماندار نظامی دوا نمی کرد چون جای مانور نداشت. دور و بر میدان ژاله مسکونی بود و تیر برق و کابل و ... دهها مانع دیگر داشت که برای هلیکوپتر خطرناک بود. ضمن اینکه در صورت استفاده از هلیکوپتر کبری یا : 1 -هلیکوپتر باید مانورسریع می کرد و مردم را به رگبار می بست و دور می زد که در این صورت باید جای گلوله 20 میلیمتری کبری در آسفالت خیابان یا دیوارهای اطراف باقی می ماند یا حداقل افرادی را متلاشی می کرد که گزارشی در مورد جسد متلاشی شده با وضعیت وخیم یا آسفالت های کنده شده در اثر شلیک گلوله منتشر نشده است. یا : 2 - هلیکوپتر باید هاور می کرد  و در حالت سکون میان زمین و آسمان شلیک می کرد که صحنه هاور یک کبری به هیچ عنوان صحنه ای نیست که کسی فراموش کند و از آن صحبتی به میان نیاورد. هیچ یک از منابع در دسترس اشاره ای به هاور کردن کبری نکرده اند. ضمن اینکه با اسلحه ای مثل تفنگ دستی نیز نمی توان از درون کبری شلیک کرد چون کابین کبری کاملا بسته است و به هنگام پرواز امکان باز کردن ندارد. همین موضوع عینا در مورد هلیکوپتر 214 نیز صادق است با این تفاوت که می شود از داخل هلیکوپتر 214 با تفنگ به بیرون تیراندازی کرد اما در چه شرایطی ؟ چه ارتفاعی ؟ چه سرعتی؟ کسی که در حال حرکت بخواهد با تفتگ دستی از درون یک 214 هدفی را روی زمین بزند باید تیرانداز بسیار زبردستی باشد. هلیکوپتر باید ارتفاع مناسب و سرعت مناسب و امنیت پرواز داشته باشد. ضمن اینکه با وجود نیروی کافی در میدان، چه نیازی به هلیکوپتر با رعایت این فاکتورهای پیچیده بود؟ شاید بتوان تنها دلیل استفاده از هلیکوپتر در میدان ژاله را به فرض صحت این موضوع، ایجاد رعب و وحشت در مردم دانست وگرنه استفاده نظامی دور از عقل و فایده می بود

*امکان نداره به مردم بی تفاوت، شلیک شده باشه. همیشه نیروی ضد اغتشاش بیشتر از مردمی که قراره مهارشون کنه استرس داره. به دلیل مسوولیت و امکان از دست رفتن کنترل و .... . این نیرو تا نترسه شلیک مستقیم رو در دستور کار قرار نمی ده.

** چه طور امکان داره یک تلفات 4000 نفری رو به این سرعت جمع کرد؟ 4000 نفر یعنی یک تیپ پیاده. چنین تلفاتی فقط در میدان جنگ امکان پذیره آن هم در صورتیکه این افراد بدون حفاظ و در معرض آتش توپخانه یا بمباران هوایی قرار بگیرند نه سلاح انفرادی

*** شاهدی بر انجام تیراندازیهای هوایی ضمن اینکه تیراندازی مستقیم رو نفی نمی کنه

**** با یک تیراندازی چند دقیقه ای که بخشی از آن هم هوایی بوده، تلفات 4000 نفری محال است

***** در آن گیر و دار منطقی هست که بشه 4000 نفر تلفات را به این دقت شمارش و سپس گزارش کرد؟

******من نمی دونم خیابان کارون در چه موقعیتی نسبت به میدان ژاله قرار داره اما یکی از دوستانم که در اون موقع نوجوان بوده و به همراه پدرش در تظاهرات شرکت می کرده بر تیراندازی از هلیکوپتر در خیابان کارون صحه می گذاره چون با چشمای خودش این صحنه رو دیده اما ... اما تعداد شلیک ها رو فقط یکی دو تا ذکر می کنه و یکی دو تا شلیک بی تردید برای کشتار نیست برای ارعابه

****** خبر نیوزویک منطقی به نظر می رسه